Het is bijna pakjesavond, waarin alle kinderen verwent door Sinterklaas vele grote en kleine verrassingen krijgen. Een film is ook een kadootje: pas nadat het inpakpapier is verwijderd en je kan aanschouwen wat er voor je staat, kun je beginnen met ontdekken wat het is. Verwachtingen helpen deze ontdekkingstocht te motiveren. Waar het mis gaat, is wanneer de verwachtingen botsen met de werkelijkheid.

Mijn mening wankelt. Met oprechte nieuwsgierigheid en duidelijke verwachtingen stapte ik in de wereld van Past Lives. Een wereld die Seoul en New York verbond, waarin een jonge vrouw haar twee delen van zichzelf ervoer, de twee plekken en mensen die ze als ‘thuis’ beschouwd. Binnen de poorten van ons privéfilmhuis, in ons huis hand in hand met ons thuis, ontwikkelde het verhaal van deze Koreaanse immigrant en haar aanraking met haar jeugdvriend. Waar ik een enigszins energieke reisfilm verwachtte in arthousestijl (denk aan Lion), kreeg ik een meditatieve, sensitieve film die versloeg hoe twee mensen eindelijk de afstand door emigratie konden overbruggen en de gevoelens tussen hen. Met iedere minuut die voorbijging, werd ik meer en meer geconfronteerd met mijn – achteraf gezien – verkeerde verwachtingen.

Het vuur brandt. Passie is iets geweldigs. Het motiveert, het enthousiasmeert. Geweldige films verwarmen mij, zoals die van Martin Scorsese. Zijn tempo en energie zijn aanstekelijk in films zoals GoodFellas en The Wolf of Wall Street. Of de blijheid die ik voel bij het zien van het innovatieve ‘dronken’-shot in Mean Streets (1973), die ik jaren geleden ontdekte in Tove Lo’s videoclip. Ruimtefilms zoals Gravity, Star Wars en Interstellar in de bioscoop, fantástisch! Emoties ervaren zoals bij Eddie the Eagle, heerlijk. Al dat enthousiasme, of het nu voor films van Michael Bay of een van die Coen-broers is, die zorgt ervoor dat we wíllen kijken. Geweldige ervaringen van kinds af aan hebben ons klaargestoomd en verwachtingen gecreëerd voor wat we hierna kijken.

Pijnlijke invloed

Mijn hoop rijst. De verwachtingen ontstaan niet in een vacuüm. Je verwachting volgt vaak je enthousiasme; raak je enthousiast van actie, hoop je dat je ruimtefilm dat is. Met als gevolg dat Ad Astra of The Martian tegenvallen. Door meer in te lezen, stuur je verwachtingen de goede kant op. De trailer geeft goed weer wat voor sfeer een film heeft. Maar ook de regisseur, acteurs die meespelen, de franchise waaronder de film valt, de beschrijving, de poster en zelfs de titel helpt je de juiste richting op te gaan. Zo communiceert de titel van Glass Onion, het vervolg van Rian Johnsons moordmysteriefilm Knives Out, al dat ondanks het genre hetzelfde blijft, het vervolg niet zo vertrouwt zal aanvoelen als je misschien zou willen.

Ik herinner mij de pijn nog goed. Hoe meer je denkt te weten, hoe moeilijker het is wanneer je verwachtingen niet kloppen. Bij John Wick: Chapter 2 ervoer ik dit het sterkst. Voor de persvoorstelling had ik trailers vermeden. Mijn recensie toentertijd toont mijn frustratie goed; ondanks de geweldige actie is het de emotionele kern die verkeerd voelde. John Wick is een wraakverhaal, van een man die zijn laatste dierbare verlies omzet in een dodelijke reis naar de top van de maffia. Het vervolg nam de mythologie van de wereld naar mijn idee veel te serieus, had een omslachtig plot en gaf zichzelf als franchise een duidelijke, andere richting. Niets mis mee, realiseerde ik een half jaar later, maar het verpest de eerste kijkervaring.

Zo’n kijkervaring is geen pretje. Ik merk op dat er iets niet klopt en irritatie komt omhoog. Onbewust stop ik met meebeweeg met het verhaal. De film begint pijn te doen en ik kijk door, wanhopig zoekend naar onderdelen van de film waar ik wél naar verlangde. Helaas, mijn film is er niet. Tijdens de kijksessie kan ik dit gevoel van verzet niet van mij afschudden. Met wat tijd om het te verwerken kan ik achteraf de film accepteren zoals die is. Enkel door te doen alsof het een ándere film is.

Tevredenheid loont

Verkeerde verwachtingen kunnen grote gevolgen hebben voor verkoopcijfers. Daarom meet Hollywood ze ook. CinemaScore is een systeem dat filmstudio’s gebruiken om te meten hoe tevreden kijkers in het openingsweekend uit de bios komen. Hoe enthousiaster iemand is over de filmervaring, hoe waarschijnlijker hij de film aanraadt in zijn netwerk en hoe meer mensen erop afkomen. Kijk bijvoorbeeld naar mother! (2017), de vage film van Darren Aronofsky (Black Swan) die door een thrillermarketing een ontieglijk lage score kreeg van F en maar $44 miljoen opleverde. De Broadway-adaptatie naar cgi-kattenmusical Cats (2019) is dan een gedrocht, maar de score C+ laat zien dat het publiek tenminste wist waarvoor het kwam en haalde iets meer op: $75 miljoen.

Succesvolle films hebben hoge scores. Top Gun: Maverick, een van de beste films van vorig jaar, was een megahit ($1,4 miljard) en had niet voor niets de hoogste score: A+. Kijk je naar de bestverdiende films aller tijden, is de complete top 10 A of A+. Frozen II is de enige lagere in de top 20 met A-, wat succesvol is door de kids. Niet altijd is een hoge score een garantie voor succes. Zo is de sportracefilm Gran Turismo (2023) een voorbeeld van superheldere marketing; na de trailer heb je de hele film al gezien. De CinemaScore is waarschijnlijk hierdoor A. Met inkomsten van $117 miljoen is het geen enorm succes, maar kan de kosten in ieder geval dekken. Filmstudio’s verdienen dus in het algemeen meer geld met goede verwachtingen en worden wel eens gestraft met te veel voorspelbaarheid.

Ben ‘ik’ het?

De spiegel knipoogt. Bij een lage CinemaScore weet ik dat de marketing mijn ongemak veroorzaakte. Alleen check ik dit normaal niet – en dan nog mist Past Lives een score. Mijn gedachten keren zich dan tegen mij. Had ik mij beter moeten voorbereiden op deze filmervaring? Een volledige trailer kijken, de plotsamenvatting doorlezen, de genres bekijken of zelfs wat recensies doorspitten? Of kon ik toch niet weten wat voor film het was en had ik juist moeten kijken met een meer open, nieuwsgierige houding? Ja, ligt dit niet aan mezelf? De ‘ik’ in de filmervaring kan ik nooit uitsluiten.

Films zijn mysteries voordat je ze kent. Ik kan mijn filmervaringen zo voorspelbaar en comfortabel maken met uitgebreide voorbereidingen, met het lezen van recensies (al laat ik trailers veelal links liggen). Daarin mis ik dan het avontuurlijke karakter van films ontdekken. In 2016 keek ik vanwege een Pathé Unlimited-abonnement praktisch alle nieuwe bioscoopfilms. Daar zaten gedrochten tussen, zoals Zoolander 2 en Gods of Egypt. Festivalprogrammeurs (van filmfestivals) moeten standaard ontieglijk veel vreselijke films doorspitten voor de interessantere titels. Om buiten een festival blind een film in te stappen, daar heb ik geen tijd en energie meer voor.

Wat dan? Niet opgeven. Ik ken mezelf goed. Wanneer mijn filmverwachtingen niet kloppen, ervaar ik ongemak. Die stopt uiteindelijk. Mijn ongemak komt door de verandering, door verwachtingen die niet kloppen. Ze domineren de eerste kijkbeurt, ja, maar belemmeren niet de beeldvorming van de film. Zolang ik dit gevoel herken en de oorzaak weet, heeft het geen verdere invloed meer. Met die kennis kán ik blind een film instappen.

De beste oplossing tegen filmverwachtingen is een film herkijken. Het uitgepakte kado waarderen voor wat het ís. Op die manier weet je wat je kan verwachten en zie je beter wat het werkelijke eindproduct is. Omdat je het plot niet meer hoeft te volgen, kan je meer genieten van hoe het verhaal verteld wordt. Dat zegt de wetenschap tenminste. In een tijd waarin je op streamingservices een oneindig assortiment aan media tot je beschikking hebt, is films herkijken en fan zijn van één geweldige ervaring misschien wel beter.