Waarom is er eigenlijk ondertiteling? De meeste films en series die we kijken zijn Engelstalig, een taal die wij als Nederlanders zonder problemen verstaan. Ondertiteling is er voor mensen die daar minder goed in zijn, toch?

Dit moet Martin Koolhoven (Brimstone) ook hebben gedacht. Op zijn ‘Koolhovens keuze’-avond nam hij de bioscoopbezoekers vooraf uitgebreid mee in de James Bond-geschiedenis. Met kleine clips en vele verhalen leerden we meer over de films van deze enorm bekende geheim agent. Daaropvolgend keken we naar Live and Let Die, de eerste 007-film met Roger Moore. Leuk om zo’n klassieker geïnspireerd op blaxploitationfilms op een groot scherm te zien, al merkte ik weinig verschil met mijn beamer thuis. Wel ontbrak er, zonder dat dit ook maar ergens vooraf was genoemd, iets cruciaals: de ondertiteling. En ik miste het wel degelijk.

Vertalen is interpreteren

Ondertiteling is best een raar concept. Alsof je een luisterboek aanhoort met het boek lezend in de hand. Of de vertaling van het boek bij de originele tekst, alsof je de brontekst van de Bijbel beter probeert te begrijpen. Toch is het met films en series, zeker hier in Nederland, de standaard: een vaak witte tekst onder in het scherm, terwijl de acteurs hun zinnen in het Engels of een andere taal uitspreken. Ook buiten Nederland zie je het veel; op vakantie in Denemarken had een Kopenhaagse bioscoop ook alle dialogen vertaald op beeld staan.

Wanneer ik de originele versie van een film wil zien, kun je je afvragen of ondertiteling in de weg zit. In Hitchcocks klassieker North by Northwest praat Cary Grant in het begin zó snel, dat de Nederlandse ondertiteling zoveel wat hij zei wegliet omdat de tekst anders niet snel genoeg te lezen is. Een vertaling is een interpretatie van de werkelijk gesproken dialoog. Zo’n vertaling helpt de taalnuances te begrijpen, ook als de gesproken taal wel bekend is. Alleen controleert de regisseur deze interpretatie niet; zoveel talen spreekt hij of zij nooit. Zelfs wanneer de ondertiteling een directe overzetting is van de originele dialoog, zoals bij Closed Captioning (CC), trekt het veel aandacht van de kijker, waardoor je niet kijkt naar de acteurs.

Ondertitelen is niet de enige manier om te vertalen. Waar de landen boven Nederland vaak ondertiteling hebben, doen ze eronder vaak aan ‘dubbing‘, in het Nederlands nasynchronisatie. Met nasynchroniseren verwijderen de vertalers het oorspronkelijk audiospoor met dialogen en laten lokale acteurs die in de lokale taal inspreken. Heerlijk om eens naar een Duitse zender te zappen en Will Smith Duits te horen uitkramen. Het klinkt raar. De meeste filmliefhebbers willen niet dat de film wordt aangepast, zeker met een interpretatie die moet kloppen bij de mondbewegingen van acteurs. Prachtig geschreven uitspraken verdwijnen, net als hoe iemands acteerpresentatie klinkt. Nasynchronisatie is duurder en een nog beperktere interpretatie waar de regisseur door de taalbarrière meestal niet betrokken bij is.

Het belang van dialoog

Ergens was het fijn om bij Live and Let Die geen ondertiteling of nasynchronisatie te hebben. Om de originele acteurs te horen en de nuances in het gezicht te zien tijdens dialoogscènes. Het probleem: mensen zijn soms zó onverstaanbaar. In de film vertellen diverse personages belangrijke plotgerelateerde dingen, die niet altijd opgevangen worden door de opname-aparatuur uit de jaren ’70. Hierdoor snapte ik niet precies waarom alles gebeurde. Terwijl ik de film al kende.

Is dialoog alleen wel zo belangrijk om te begrijpen? Toen ik Lady Bird van Greta Gerwig (Barbie) eens luisterde zonder beeld als podcast, voelde de film dichterbij dan ooit. Niet door de informatie in gesprekken, maar juist door de relaties. Toch heb je wel degelijk informatie nodig om relaties te begrijpen; zonder het boek te hebben gelezen zou ik in het Noors gesproken Sofies verden helemaal verdwalen zonder ondertiteling. Dialoog lijkt belangrijk voor het begrip, van plot, personages en relaties.

Frustrerende geluidsmix

Hoe kan het dat films tegenwoordig zo slecht te verstaan zijn? Dat komt door de ontzettend frustrerende geluidsmixen. De muziek schreeuwt, de sound-effects gillen, omgevingsgeluid zoekt aandacht. Echt, dialoog heeft geen prioriteit. Wanneer we thuis film keken, had ik standaard de afstandbediening in mijn hand. Bij gesprekken zette ik hem harder en bij actie snel zachter. Terwijl de soundbar al stond op de modus ‘voice’! Het lag dus niet aan mijn kennis van Engels. YouTube-video’s en podcasts begrijp ik ook zonder problemen. Nee, het ligt aan hoe een film gemaakt is.

Zo houdt Christopher Nolan helaas van onverstaanbare gesprekken. Online frustreerden vele mensen zich gedurende de bioscooprelease van de spionagethriller Tenet. Ook leek film expres onverstaanbaar te zijn gemaakt! Weinig mensen konden hierdoor grip krijgen op het ingewikkelde verhaal. Ik had hier gelukkig geen problemen mee. Want ik had ondertiteling.

In een video van Vox over ondertiteling merken Engelstaligen ook dat ze steeds vaker ondertiteling nodig hebben. Dit komt omdat acteurs onduidelijker en ‘realistischer’ spreken. Daarnaast proberen serieuze blockbusterfilmmakers zoals Nolan een geweldige ervaring neer te willen zetten, die in huiskamers met slechte geluidsboxen niet tot zijn recht komen. Dat merk ik zelf ook. Nu ik betere boxen heb, verander ik tijdens een film het volume nooit meer. Door het dynamisch bereik in geluid klinken explosies luid en stille momenten stiller. Dit is de oorzaak dat het dialoog relatief zacht is.

Dialoog moet luider!

Nasynchronisatie kan hier een oplossing bieden. Nasynchronisatie staat vaak harder gemixt dan het volume van het originele dialoog. Waardoor het veel beter te verstaan is. Je hoeft het beeld niet eens te bevuilen met tekst en je kan alles vlekkeloos volgen. Hierdoor versta je dialoog wél, die door de geluidsmix zelfs in de bioscoop niet te horen was.

Aleen is dat een noodoplossing. Want nasynchronisatie blijft een enorm beperkende interpretatie. Ik heb veel liever dat Hollywood en co zijn originele dialogen duidelijker opneemt. Het probleem lijkt naar mijn idee niet te liggen in dynamisch bereik, maar in die onduidelijke, ‘authentieke’ spraak van acteurs – en de onwil of onmacht van geluidsmensen om deze (alsnog) fatsoenlijk verstaanbaar te krijgen. Het lijkt me namelijk geweldig om weer een film werkelijk te zíén. Zo herkeek ik ooit La La Land zonder ondertiteling: “Ik zag nieuwe dingen. Echt letterlijk.” Pas als de entertainmentindustrie dialogen verstaanbaarder maakt, durf ik vaker ondertiteling uit te zetten en vertrouwen te hebben dat ik alles meekrijg!